jiǎogǔlán

Jiaogulan (绞股蓝, jiǎogǔlán), botanisch Gynostemma pentaphyllum, is een meerjarige kruidachtige liaan uit de komkommerfamilie, waarvan de bladeren en jonge scheuten in China gebruikt worden om een bitterzoete infusie van amber-groene kleur te bereiden. Hoewel deze drank in het dagelijks taalgebruik – zowel in het Russisch als in het Chinees – vaak “thee” wordt genoemd, is het botanisch gezien geen thee: de grondstof bevat geen blad van de theeplant Camellia sinensis. Daarom wordt het in de Chinese drankenclassificatie gerekend tot de theevervangers (代用茶, dàiyòng chá), oftewel kruideninfusies. Het belangrijkste teeltgebied voor commercieel geproduceerde grondstof is het district Pingli (平利, Pínglì) in de provincie Shaanxi, evenals de bergachtige gebieden van Yunnan en Guangxi. In het dagelijks leven wordt jiaogulan gedronken als verfrissende en “lichte” drank voor elke dag, en vanwege de kenmerkende samenstelling van saponinen heeft de plant de volksnaam “zuidelijke ginseng” (南方人参, nánfāng rénshēn) gekregen. De infusie is herkenbaar aan een lichte bitterheid, die snel overgaat in een duidelijke terugkerende zoetheid (回甘, huígān).

1. Classificatie en Herkomst:

• Type: theevervanger, kruideninfusie (代用茶, dàiyòng chá); botanisch – geen thee
• Botanische naam: Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino
• Familie: komkommerfamilie (Cucurbitaceae)
• Grondstof: bladeren en jonge scheuten van de liaan (geen blad van Camellia sinensis)
• Chinese namen: 绞股蓝 (jiǎogǔlán); volks- en regionale namen – 七叶胆 (qīyèdǎn), 五叶参 (wǔyèshēn); in Japan staat de plant bekend als amachazuru (甘茶蔓)
• Belangrijkste gebieden: Pingli (平利, Pínglì) in Shaanxi (陕西, Shǎnxī); Yunnan (云南, Yúnnán); Guangxi (广西, Guǎngxī)

Het is belangrijk om direct te stellen: jiaogulan bevat geen theeblad. Het behoort tot een zelfstandig genre van Chinese kruidendranken – 代用茶 (dàiyòng chá), “vervangingstheeën”, die op theewijze worden gezet en gedronken, maar afkomstig zijn van andere planten. Deze positie maakt jiaogulan niet tot een “surrogaat”: het heeft een eigen eeuwenoude gebruiksgeschiedenis, een eigen terroir, een eigen droogtechnologie en een eigen zetcultuur. De volksnaam “zuidelijke ginseng” weerspiegelt slechts het feit dat in de plant saponinen zijn aangetroffen die verwant zijn aan die van ginseng, en is geen medische karakterisering.

2. Geschiedenis en Culturele Betekenis:

• Eerste vermelding: het traktaat “Kruidenboek dat redt van de honger” (救荒本草, Jiùhuāng Běncǎo), samengesteld door prins Zhu Su (朱橚, Zhū Sù) en uitgegeven in 1406
• Oorspronkelijke rol: wilde voedselplant “voor magere jaren”
• Hernieuwde belangstelling: tweede helft 20e eeuw, na de isolatie van saponinen

In het Ming-kruidenboek 救荒本草 wordt de plant vooral beschreven als eetbaar, geschikt als voedsel in jaren van misoogst – dat wil zeggen dat jiaogulan oorspronkelijk werd beschouwd als wilde groente, niet als medicijn. Duurzame belangstelling ervoor als drank ontstond in de jaren 1970-1980, toen Japanse en vervolgens Chinese onderzoekers triterpeensaponinen (gypenosiden) uit de bladeren isoleerden en ontdekten dat een deel daarvan qua structuur overeenkomt met de ginsenosiden van echte ginseng. Precies toen kreeg de plant de bijnaam “zuidelijke ginseng”, en in China kwam de industriële teelt en productie van verpakte drank (保健茶, bǎojiàn chá – “gezondheidsthee” in de alledaagse zin van het woord) op gang.

3. Botanische Beschrijving en Grondstof:

• Levensvorm: klimmende kruidachtige liaan met ranken
• Bladeren: handvormig samengesteld, meestal uit 5 deelblaadjes (zelden 3, 7 of 9); de soortnaam pentaphyllum betekent “vijfbladig”
• Bloemen: klein, groenwit; de plant is tweehuizig
• Vruchten: kleine bolvormige donkere bessen
• Grondstof, klasse 1: 龙须 (lóngxū, “drakenbaard”) – de allerjongste scheuttoppen met ranken en nog niet ontvouwen blad
• Grondstof, klasse 2: gewoon blad – volgroeide bladschijven van de scheuten

Commerciële grondstof wordt doorgaans in twee categorieën verdeeld. “Drakenbaard” (龙须, lóngxū) zijn dunne tere toppen met ranken, de meest waardevolle en dure sortering: de infusie hiervan is zachter, zoeter en vrijwel zonder grove bitterheid. Gewoon blad geeft een vollere, verzadigde en aanmerkelijk bitterder infusie; het is goedkoper en gaat naar de massaverpakking. Zowel smaak als prijs hangen rechtstreeks af van het aandeel jonge scheuten in het mengsel.

4. Terroir en Teeltkenmerken:

• Referentiegebied: district Pingli (平利, Pínglì) in de stedelijke prefectuur Ankang (安康, Ānkāng), provincie Shaanxi – uitlopers van het Dabashan-gebergte (大巴山, Dàbā Shān)
• Andere gebieden: bergen van Yunnan en Guangxi, waar de liaan ook in het wild voorkomt
• Omstandigheden: warm vochtig klimaat, diffuus licht en halfschaduw, losse gedraineerde bodems
• Verkrijgingsvorm: zowel gecultiveerde (plantages) als wilde grondstof

Pingli ligt in het zuiden van Shaanxi, in de gordel van subtropische uitlopers van de Dabashan met zacht vochtig weer en frequente mist – dergelijke omstandigheden zijn gunstig voor de accumulatie van saponinen. Het district profileert zich als “thuisland van jiaogulan” (绞股蓝之乡, jiǎogǔlán zhī xiāng) en is het centrum van sectorale veredeling en verwerking. In Yunnan en Guangxi komen zowel cultuuraanplant als wilde populaties voor; de plant is wijdverspreid in de warme delen van Oost- en Zuidoost-Azië.

5. Productietechnologie:

• Pluk: jonge scheuten en bladeren in het warme seizoen
• Verwelking: 摊晾 (tānliàng) – uitspreiden en licht drogen van de grondstof
• Fixatie van het groen: 杀青 (shāqīng) – verhitting om enzymen te stoppen
• Rollen: 揉捻 (róuniǎn) – vormen van het blad en vrijkomen van sappen
• Drogen: tot stabiel laag vochtgehalte

De meest gangbare verwerking van jiaogulan is technologisch verwant aan de productie van groene thee: de grondstof wordt verlept, het groen wordt “gedood” door verhitting (杀青), gerold (揉捻) en nagedroogd. Dankzij de enzymfixatie behoudt het blad zijn groene kleur en oxideert het niet, en het rollen geeft het zijn karakteristieke gedraaide vorm en maakt de infusie extraheerbaarder. Een deel van de productie (vooral ambachtelijk) wordt eenvoudig in de schaduw gedroogd zonder rollen – zulk blad is lichter en geeft een kruidiger infusie. Apart wordt de “drakenbaard” (龙须) gesorteerd – deze wordt zorgvuldiger geplukt en gedroogd om de teerheid en zoetheid te behouden.

6. Organoleptische Kenmerken:

• Uiterlijk: gedraaide donkergroene blaadjes en dunne topjes-rankjes
• Geur van droge grondstof: kruidig-boonachtig, met een lichte zoete noot
• Smaak: eerst een waarneembare bittertje, daarna een zuivere terugkerende zoetheid (回甘)
• Infusie: van bleekgroen tot goudgroen, helder

Het belangrijkste kenmerk van jiaogulan is het contrast tussen bitter en zoet. De eerste slok is merkbaar bitter, maar de bitterheid verdwijnt snel en laat een lange zoetige nasmaak achter (回甘, huígān), waarvoor de drank gewaardeerd wordt. Bij “drakenbaard” is de balans verschoven naar zoetheid, bij grof blad – naar bitterheid. Te lang trekken van de grondstof in kokend water versterkt de bitterheid, daarom wordt de sterkte geregeld via de trektijd.

7. Chemische Samenstelling:

• Saponinen (gypenosiden): triterpeensaponinen van het dammaraantype (绞股蓝皂苷, jiǎogǔlán zàogān); een deel daarvan is structureel identiek aan de ginsenosiden van ginseng
• Flavonoïden: bijvoorbeeld rutine en verwante verbindingen
• Polysachariden
• Overig: aminozuren, vitaminen, macro- en micro-elementen

De belangrijkste chemische “marker” van de plant zijn de gypenosiden, een complex van triterpeensaponinen; juist hun structurele gelijkenis met ginsenosiden gaf aanleiding tot de vergelijking met ginseng. Naast saponinen bevatten de bladeren flavonoïden, polysachariden, vrije aminozuren en minerale stoffen. De precieze samenstelling en het aandeel saponinen hangen af van de soort en het chemotype van de plant, het groeigebied en het deel van de scheut: doorgaans zijn tere toppen en bladeren rijker aan waardevolle fracties dan verhoute delen.

8. Nuttige Eigenschappen:

• Zoals men in het dagelijks leven denkt: jiaogulan wordt in China gedronken als algemeen versterkende, “tonifiërende” en verfrissende drank voor elke dag; de volkstraditie plaatst het dicht bij ginseng
• Wat de wetenschap onderzoekt: gypenosiden en extracten van Gynostemma worden onderzocht in laboratorium- en klinische studies, maar dit stelt geen duurzame, eenduidig bewezen geneeskrachtige effecten van de alledaagse infusie vast
• Status: voedingsmiddel (drank), geen geneesmiddel

Het is noodzakelijk duidelijk te stellen: jiaogulan is een voedingsdrank, en er kunnen geen medische beloften worden gedaan. Dat de plant ginseng-achtige saponinen bevat, maakt de infusie op zichzelf niet tot geneesmiddel, en gezondheidsclaims in de detailhandel vallen buiten het bestek van een encyclopedisch artikel. Van de algemeen bekende voorzorgen dienen neutraal genoemd te worden: matiging in hoeveelheid; voorzichtigheid tijdens zwangerschap en borstvoeding (onvoldoende gegevens); en aandacht voor wie voortdurend medicijnen gebruikt – in dergelijke gevallen is het gepast om het gebruik met een arts te bespreken. Dit is een opsomming van voorzorgen, geen aanbeveling en geen dosering.

9. Zetten:

• Verhouding: ongeveer 3–5 g droge grondstof op 300–500 ml water (voor “drakenbaard” – dichter bij de ondergrens)
• Temperatuur: 85–95 °C; grof blad verdraagt ook water dicht bij kokend, tere toppen kunnen beter met iets afgekoeld water overgoten worden
• Servies: glazen glas of kan, gaiwan, thermoskan
• Tijd: eerste infusie 1–3 minuten, daarna naar smaak
• Opeenvolgende infusies: verdraagt meerdere zetsels; sterke bittere grondstof kan beter korter en vaker gezet worden
• Koude bereiding: koud zetten is mogelijk (enkele uren in koud water) – de infusie wordt zachter en zoeter, vrijwel zonder bitterheid

In de praktijk is het handig om jiaogulan direct in een glazen glas of in een thermoskan te zetten: een handvol grondstof wordt met heet water overgoten en bijgeschonken naarmate het niveau daalt. Om de bitterheid te verzachten gebruikt men minder heet water en een korte contacttijd, of stapt men over op koud zetten. In de zomer is gekoelde schenking populair: infusie van “drakenbaard”, getrokken in koud water en gekoeld, wordt zoetig en verfrissend.

10. Bewaring:

• Voorwaarden: droge, koele, donkere plaats, weg van vreemde geuren
• Verpakking: goed gesloten, lichtdichte verpakking
• Vijanden van de grondstof: vocht, licht, warmte, vreemde geuren

Droog jiaogulanblad is hygroscopisch en neemt gemakkelijk vocht en geuren op, daarom wordt het in luchtdichte verpakking bewaard. Bij vochtig worden verliest de grondstof aroma, groenachtige kleur en krijgt muffe tonen. Zoals de meeste gedroogde kruidenmengsels kan jiaogulan beter relatief vers gebruikt worden – met de tijd verzwakken het aroma en de kenmerkende zoetheid van de nasmaak.

11. Prijs en Vervalsingen:

• Groothandelsindicatie: gewoon blad – rond 80 ¥/kg (indicatief bedrag, afhankelijk van oogst en sortering)
• Premium sortering: “drakenbaard” (龙须) kost aanmerkelijk meer dan gewoon blad
• Hoe ziet echte grondstof eruit: gelijkmatige gedraaide donkergroene blaadjes en toppen, zuivere kruidig-zoetige geur, in smaak – bitterheid met overgang naar zoete nasmaak
• Typische vervalsingen: verkoop van grof blad onder de naam “drakenbaard”; bijmenging van vreemde goedkope bladeren; uitgeven van grondstof van andere herkomst voor die uit Pingli

Het verschil tussen sorteringen is de voornaamste bron van prijsopslagen en trucs: echte “drakenbaard” bestaat uit dunne homogene toppen, terwijl onder deze naam vaak een mengsel met grof blad wordt verkocht. Wantrouwen moeten wekken: brokstukken van vreemde planten, aardse of muffe geur, alsook het volledig ontbreken van de kenmerkende bitter-zoetdynamiek in de smaak. De genoemde indicatie (ongeveer 80 ¥/kg voor gewoon blad) moet worden opgevat als een orde van grootte op groothandelsniveau, niet als belofte van een winkelprijs.

12. Interessante Feiten:

• De soortnaam pentaphyllum (“vijfbladig”) weerspiegelt het typische blad van vijf deelblaadjes, hoewel het er drie tot negen kunnen zijn.
• Het district Pingli in Shaanxi profileert zich officieel als “thuisland van jiaogulan” (绞股蓝之乡).
• In de Japanse traditie staat de plant bekend als amachazuru (甘茶蔓, “liaan van zoete thee”), en juist met de studie van zijn saponinen in de jaren 1970 begon in veel opzichten de moderne belangstelling voor de cultuur.
• De bijnaam “zuidelijke ginseng” (南方人参) is volks van aard en wijst slechts op de verwantschap van de saponinen, niet op gelijkwaardigheid aan ginseng.
• Een van de oude Chinese namen, 七叶胆 (qīyèdǎn, “zevenbladige gal”), zinspeelt rechtstreeks op het bittertje in de smaak.

Ter afsluiting:

Jiaogulan is een representatieve vertegenwoordiger van het Chinese genre 代用茶 (dàiyòng chá): een drank die op theewijze wordt gezet en gedronken, maar die botanisch geen thee is, omdat hij geen blad van Camellia sinensis bevat. Er gaat een eigen traditie achter schuil – van vermelding in een Ming-kruidenboek “voor magere jaren” tot de moderne plantages van Pingli –, een eigen technologie, verwant aan die van groene thee, en een herkenbaar smaakprofiel met bittertje en lange terugkerende zoetheid.

Het is juister om het niet te beschouwen als “vervanging” van thee, maar als een zelfstandige kruideninfusie met een duidelijke geografie en sortering van grondstof – van tere “drakenbaard” tot gewoon blad. De volksnaam “zuidelijke ginseng” en de wetenschappelijke aandacht voor gypenosiden vergroten de bekendheid van de plant, maar maken van een alledaagse drank geen medicijn – en precies in die hoedanigheid, als een rustige bitterzoete infusie voor elke dag, neemt jiaogulan zijn plaats in binnen de Chinese dagelijkse cultuur.

the teas described here are available from teamotea